Orkatilako bihurdura areto-futbolean: zer egin, noiz itzuli jokatzera eta nola saihestu beste bat

Joan zuzenean: zer egin lehen orduetan ↓

Orkatilako bihurdura lotailuen lesio bat da, ia beti kanpoaldekoena, oina barrurantz bihurritzean. Areto-futbolean, orkatila gehien lesionatzen diren guneetako bat da. Gehienak ebakuntzarik gabe sendatzen dira: babestu egun batetik hirura, hasi laster mugitzen eta landu oreka. Orkatila-babesarekin itzultzeak eta ariketekin jarraitzeak lesioa errepikatzeko arriskua murrizten du.

Hemen dituzu graduak, lehen orduetan zer egin, noiz behar den erradiografia, nola itzuli jokatzera eta nola saihestu hurrengoa.

Zer da orkatilako bihurdura eta zer gradu daude

Bihurdura lotailu baten luzatzea edo haustura da: orkatilan, ohikoena oina barrurantz bihurritzea eta kanpoaldeko lotailuak kaltetzea da. Lotailua bi hezur lotzen dituen ehun-banda bat da, eta giltzadurari egonkortasuna ematen dio. Gehien lesionatzen dena kanpoko maleoloaren aurrean dago (orkatilaren kanpoaldeko hezur-konkorra).

Medikuek hiru gradutan sailkatu ohi dute:

Gradua	Zer gertatzen zaion lotailuari	Nola nabaritu ohi den
I (arina)	Luzatu egiten da, haustura oso txikiekin	Min eta hantura arinak. Ibil zaitezke
II (moderatua)	Zati batean hausten da	Hantura handiagoa, batzuetan ubeldura. Ibiltzeak min ematen du
III (larria)	Guztiz hausten da	Hantura eta ubeldura handia, orkatila «laxo». Asko kostatzen da oina lurrean jartzea

Gradua ez da ondo jakiten lehen egunean. Herbehereetako gida klinikoaren arabera, larritasunaren azterketarik fidagarriena 4-5 egunera egiten dena da, hantura jaitsi denean (Vuurberg et al., 2018). Eta bihurdura gehienak, III gradukoak ere bai, ebakuntzarik gabe tratatzen dira (Petersen et al., 2013).

Zer egin lehen ordu eta egunetan

Babestu orkatila egun batetik hirura, kontrolatu hantura konpresioarekin eta oina altxatuta, eta mugitu berriro minak uzten dizunean.

Hamarkadetan, araua RICE izan zen: atsedena, izotza, konpresioa eta altxatzea (ingelesezko siglak). Baina 868 pazienteko 11 entseguren berrikuspen batek ondorioztatu zuen ez dagoela froga nahikorik jakiteko zenbat laguntzen duen RICEk orkatilako bihurduran (van den Bekerom et al., 2012).

2019an PEACE & LOVE proposatu zen (Dubois eta Esculier, 2019). Editoriala da (adituen proposamen bat), ez entsegu bat.

Noiz	Letra	Zer egin
Lehen egunak (PEACE)	Babestu	Saihestu mina handitzen duena 1-3 egunez, erabateko atsedenik gabe
	Altxatu	Oina bihotzaren gainetik, ahal duzunean
	Saihestu antiinflamatorioak	Egileen ustez, konponketa galgatzen dute (beherago, ñabardura)
	Konprimitu	Benda elastikoa hantura kontrolatzeko
	Ulertu lesioa	Gorputzak berak konpontzen du; tratamendu pasiboek gutxi ematen dute
Ondoren (LOVE)	Karga	Jarri berriro oina lurrean pixkanaka, minari begira
	Optimismoa	Errekuperazioan konfiantza izateak laguntzen du, egileen arabera
	Ariketa kardiobaskularra	Bizikleta edo igeriketa, minik gabe
	Ariketa	Mugikortasuna, indarra eta oreka

Izotza, ñabardurarekin

Izotzak mina arin dezake denbora batez. Frogatuta ez dagoena da sendatzea azkartzen duenik: RICEren berrikuspenak ez zuen froga nahikorik aurkitu, eta PEACE & LOVE-k jada ez du jasotzen. Arintzen bazaitu, erabili saio laburretan eta inoiz ez zuzenean azalaren gainean (irizpide praktikoa).

Antiinflamatorioak: galdetu farmazian

Hemen ikerketak ez datoz bat. Berrikuspenen berrikuspen batek ebidentzia sendoa aurkitu zuen antiinflamatorio ez-esteroideoek mina eta hantura epe laburrean murrizten dituztela (Doherty et al., 2017). Herbehereetako gidak dio erabil daitezkeela, baina bigarren mailako efektuak dituztela eta sendatze naturala galga dezaketela. PEACE & LOVE-k saihestea gomendatzen du. Ez hartu ohituraz: minerako zerbait behar baduzu, galdetu farmazian.

Noiz behar da erradiografia

Medikuak, Ottawako arauekin aztertzean, hausturaren bat susmatzen duenean bakarrik: bihurdura gehienek ez dute behar.

Ottawako arauak medikuak hatzekin sakatuz eta ibiltzeko eskatuz egiten dituen egiaztapenak dira. Erradiografia eskatzen du orkatilaren edo oinaren aldean min baduzu eta, gainera:

1. Min ematen du bi maleoloetako baten atzeko ertza edo punta sakatzean (orkatilaren alde bakoitzeko hezur-konkorrak).
2. Min ematen du bosgarren metatartsoaren oinarria (oinaren kanpoko ertzeko hezurra, erdiko altueran) edo eskafoidea (oin-gainaren barruko aldeko hezur bat) sakatzean.
3. Ezin dituzu lau pauso jarraian eman, ez lesioa gertatu eta berehala, ez kontsultan.

66 ikerketaren berrikuspen batek % 99,4ko sentikortasuna kalkulatu zuen: ia inoiz ez zaie hausturarik ihes egiten. Espezifikotasuna % 35,3koa izan zen: adierazten dituzten erradiografietako asko normal ateratzen dira (Beckenkamp et al., 2017). Baztertzeko balio dute.

Kontatzen dizkizut kontsultan zer begiratzen dizuten uler dezazun. Medikuak erabiltzen ditu: ez aplikatu zuk zeuk, joan ala ez erabakitzeko.

Zergatik mugitu laster eta entrenatu oreka

Laster mugitzeak mina, hantura eta funtzioa hobetzen ditu, eta oreka-ariketek lesioa errepikatzea murrizten dute.

Dohertyren berrikuspenak (2017), 46 berrikuspenekin, ebidentzia sendoa aurkitu zuen mobilizazio goiztiarraren alde, eta moderatua ariketaren alde. Herbehereetako gidaren arabera, onura handiena orkatila-babesak edo bendaketak gehi ariketak ematen du, hobe gainbegiratuta. Bihurdura larrietan, batzuetan medikuak immobilizazio labur bat agintzen du (Petersenen berrikuspenean, gehienez 10 egun).

Propiozepzioa

Propiozepzioa giltzadura bat non dagoen, begiratu gabe, garunari esaten dion zentzumena da. Bihurdura baten ondoren alda daiteke, eta horregatik entrenatzen da.

• 3.726 kirolariko 7 entseguren metaanalisi batek ikusi zuen entrenamendu propiozeptiboak bihurdurak % 35 murriztu zituela. Aurretik bat izana zutenetan, % 36 (Schiftan et al., 2015).
• Beste metaanalisi batek (7 entsegu, 1.417 pertsona) ikusi zuen ariketa bidezko errehabilitazioak 7-12 hilabetera lesioa errepikatzea murriztu zuela. Ez dago adostasunik zer ariketa eta zenbat bolumen den onena: programak 3,5 eta 21 ordu artekoak ziren guztira (Bleakley et al., 2019).

Aurrerapen orientagarri bat

Epeak irizpide praktikoa dira: egin aurrera orkatilak nola erantzuten duen ikusita, ez egutegiaren arabera. III graduan dena motelago doa, eta fisioterapeuta batek zure kasura egoki dezake.

Fasea	Helburua	Adibideak
1-3 egunak	Babestu eta hantura kontrolatu	Behatzak eta orkatila leunki mugitu, minik gabe. Minak uzten duen beste ibili
1-2 asteak	Mugikortasuna eta oina lurrean jartzeko gaitasuna berreskuratu	Orkatilaren mugikortasuna, orpo-altxatzeak bi oinekin, oreka hanka batean
2-4 asteak	Indarra eta oreka	Oina kanporantz eraman banda elastiko baten kontra, orpo-altxatzeak hanka batean, oreka begiak itxita edo kuxin baten gainean
Ondoren	Areto-futboleko keinuak	Jauziak eta lurreratzeak, korrika, balaztatzeak, norabide-aldaketak, baloi-gidatzea

Nire taldean, astelehenetan propiozepzioa egiteko agintzen ziguten, bakoitzak bere kabuz. Zintzotasunez esaten dizut: egun horretan taldearekin ez zaudenez, batzuetan ez duzu egiten. Eta nabaritu egiten da: areto-futbolean, egiten ez baduzu, errazago amaitzen duzu lesionatuta.

Orkatila-babesa edo bendaketa funtzionala itzultzeko

Bai: orkatila-babes erdi-zurrunarekin itzultzeak ebidentzia sendoa du lesioa errepikatzea saihesteko, eta bendaketa funtzionala alternatiba bat da.

Dohertyren berrikuspenak (2017) ebidentzia sendoa aurkitu zuen orkatila-babesaren alde, eta moderatua entrenamendu neuromuskularraren alde (oreka, jauziak, mugimenduaren kontrola), lesioa errepikatzea saihesteko. Herbehereetako gidak aukera eraginkor gisa gomendatzen du. Petersenen arabera, erdi-zurruna (alde sendoak dituena, ez oihal elastikoa bakarrik) da hobekien babesten duena.

Bendaketa funtzionala (benda itsasgarriarekin) Herbehereetako gidan agertzen da, orkatila-babesarekin batera, tratamenduan; baina lesioa errepikatzea saihesteko, ebidentziarik sendoena orkatila-babesarena da. Eta ondo jartzen jakitea eskatzen du (irizpide praktikoa).

• Orkatila-babesak ez ditu ariketak ordezkatzen. Osagarriak dira.
• Zenbat denboraz eraman ez dago argi ikerketetan. Irizpide praktiko zentzuzko bat: gutxienez bihurduraren ondorengo lehen denboraldian, entrenamenduetan eta partidetan. Probatu zure areto-futboleko zapatilekin: oinari ondo eusten jarraitu behar diote.

Noiz itzuli jokatzera

Itzuli orkatilak proba funtzional batzuk gainditzen dituenean, ez egunen arabera: ez dago irizpide balidaturik, baina adituak bat datoz zer begiratu behar den.

Adituen 11 artikuluren berrikuspen batek adostasuna aurkitu zuen kirolaren berezko keinuak egiaztatzeko (% 90,9k eskatzen zuen), eta adostasun partziala oreka, mina eta hantura, orkatila nola sumatzen duzun, mugikortasuna eta indarra begiratzeko. Ez zegoen adostasunik zer proba edo zer zifra erabili (Wikstrom et al., 2020).

Futbolarietan (futbolekoak, ez aretokoak), alboko bihurdura baten ondoren entrenamendura itzultzeko batez bestekoa 19,9 egun izan zen (Wagemans et al., 2026). Graduak nahasten dituen batez bestekoa da.

Zerrenda honek puntu horiei jarraitzen die. Zifrak irizpide praktikoa dira, ez atalase balidatuak:

1. Lerro zuzenean ibili eta korrika egiten duzu, minik eta herrenik gabe.
2. Orkatila aurrerantz ia bestea bezainbeste tolesten da (konparatu bikiaren eta zoleoaren luzaketako hormaren kontrako aurrerapausoarekin).
3. 30 segundoz eusten diozu hanka batean, inon bermatu gabe, alde osasuntsuan bezala gutxi gorabehera.
4. 10 jauzi jarraian egiten dituzu hanka batean, minik gabe.
5. Norabidez aldatzen duzu abiadura handienean, eta balaztatu eta biratzen duzu minik eta beldurrik gabe.
6. Gutxienez entrenamendu oso bat egin duzu taldearekin partidaren aurretik.

Egiaztapen hau laukiak markatuz egin dezakezu bihurdura baten ondoren jokatzera itzultzeko zerrendan.

Zergatik den arriskutsua areto-futbola orkatilarentzat

Etengabeko norabide-aldaketak, balaztatzeak, biraketak eta kontaktua uztartzen dituelako, zapatilak asko heltzen duen pista gogor batean.

• Espainiako gazte-ligarik gorenean (164 jokalari, 2023-2024 denboraldia), orkatila izan zen gehien lesionatutako gunea: lesioen % 23,4 (Villanueva-Guerrero et al., 2026).
• Portugalgo lehen ligan, orkatila lesioen % 15 izan zen. Lesio guztien % 65 kontakturik gabekoak izan ziren, eta partidan entrenamenduan baino 9 aldiz lesio gehiago izan ziren orduko, gutxi gorabehera (Lopes et al., 2023).
• Hainbat kiroletako metaanalisi batean, areto-futbola barne, orkatilako bihurduren % 56 bigarren zatian gertatu ziren (de Noronha et al., 2019). Nekeak eragina izan lezake, nahiz eta ikerketak ez duen frogatzen.

Mekanismo tipikoa (azalpen zentzuzkoa, ikerketa hauetan neurtu gabea) oina lurrean iltzatuta geratzea da gorputzak biratzen duen bitartean, edo aurkari bat zapaltzea. Oreka, jauziak eta norabide-aldaketak dituen areto-futboleko berotze batek keinu horietarako prestatzen zaitu.

Orkatila beti izan da nire puntu ahula. Inoiz baino gehiago bihurritu nuen Hirugarren Mailan eta Bigarren B Mailan jokatzen hasi nintzenean, Aurrera Vitoria Futsal taldearekin. Kirol oso gogorra da, eta edozein unetan lesiona zaitezke.

Ezegonkortasun kronikoa: zergatik den garrantzitsua lehen bihurdura

Bihurdura baten ondoren, kirolarien zati handi batek berriro egiten du, edo orkatila «joan» egiten zaiolako sentsazioarekin geratzen da: orkatilako ezegonkortasun kronikoa da. Arrisku hori murrizteko, programa oso bat duzu areto-futboleko lesioen prebentzioari buruzko gidan.

Nazioarteko orkatila-partzuergoaren berrikuspenak laburbiltzen du alboko bihurdura dela pertsona aktiboen lesiorik ohikoena, asko errepikatzen dela eta ehuneko handi batek ezegonkortasun kronikoarekin amaitzen duela. Hori jarduera fisiko txikiagoarekin, bizi-kalitate okerragoarekin eta, urteen poderioz, orkatilako artrosi gehiagorekin lotzen da (Gribble et al., 2016).

Ikerketa batek urtebetez jarraitu zituen 82 pertsona, lehen bihurduraren ondoren. 2 astera, eskailera-maila batetik hanka batean lurreratu ezin izateak eta, handik erori ondoren, jauzi bertikal bat egin ezin izateak iragartzen zuen nork amaituko zuen ezegonkortasun kronikoarekin (Doherty et al., 2016).

Ondorioa: hartu serioski lehen bihurdura. Min emateari uzteak ez du esan nahi orkatila prest dagoenik.

Esperientziagatik kontatzen dut. Nire lesio larria entrenatzen ari nintzela izan zen, trantsizio batean: orkatila bi aldeetara tolestu zitzaidan. 3. graduko bihurdura diagnostikatu zidaten eta igeltsua jarri zidaten. Urtebete pasatu arte ez zen ikusi kartilagoa okerrago zegoela eta lotailua txikituta zegoela, eta jarri zidaten infiltrazio batek ez zuen ezertarako balio izan. 2026ko azaroan ebakuntza egingo didate (artroskopia bat eta lotailuaren konponketa); ondoren, bi hilabete botarekin, errehabilitazioa eta, dena ondo badoa, pistara itzultzea. Gertatzen dena kontatuz eguneratuko dut gida hau.

7 eta 13 urte bitarteko haurrak entrenatzen badituzu, FIFA 11+ Kids berotzea horrelako lesioak saihesteko pentsatuta dago.

Akats ohikoenak

• Ibiltzean min ematen ez duenean itzultzea. Ibiltzea ez da jokatzea. Gainditu lehenago jokora itzultzeko probak.
• Orkatila egun askoan geldi uztea «badaezpada». Medikuak besterik esaten ez badu, laster mugitzeak gehiago laguntzen du.
• Orkatila-babesean bakarrik konfiantza izatea. Babestu egiten du, baina oreka eta indarra ariketarekin berreskuratzen dira.
• Itzultzean ariketak uztea. Denboraldian zehar astean oreka-saio labur 2 mantentzea ohitura ona da (irizpide praktikoa).
• Antiinflamatorioak ohituraz hartzea. Behar badituzu, galdetu farmazian.

Noiz kontsultatu

Joan larrialdietara edo medikuarengana egun berean, hau gertatzen bada:

• Ezin duzu oina lurrean jarri, ezta lau pauso eman ere.
• Min ematen dizu hezurra sakatzean: maleoloak, oinaren kanpoko ertza edo oin-gaina.
• Orkatilak edo oinak forma arraroa du (deformazioa).
• Oina lokartuta, inurriduraz, hotz edo zurbil sumatzen duzu.
• Orkatila oso laxo geratu zen hasieratik, edo batez ere orkatilaren gainetik duzu mina, hankako bi hezurren artean.

Eskatu hitzordua zure medikuarekin, astebetera oraindik min handia ematen badu, 2 astera herren bazabiltza edo orkatila maiz «joaten» bazaizu (epeak irizpide praktikoa dira).

Berregokitzeko, joan fisioterapeuta batengana, batez ere II edo III graduko bihurduretan edo lehiatzen bazara. Farmazian minarekin, bendekin eta orkatila-babesekin orientatuko zaituzte.

Lotutako mitoa: «Orkatilako bihurdura batekin, hainbat egunez geldi utzi behar da». Mito honi eta beste batzuei buruz ikerketek diotena, Zer dio ebidentziak orrian.

Ohiko galderak

Zenbat behar du orkatilako bihurdura batek sendatzeko? Graduaren araberakoa da. Futbolarietan, entrenamendura itzultzeko batez bestekoa 19,9 egun izan zen, baina bihurdura arinak eta larriak nahasten ditu. Hartu jokora itzultzeko probak gidatzat, ez mina bakarrik.

Izotza bai ala ez? Erabil dezakezu arintzen bazaitu, babestuta eta saio laburretan. Ez dago frogarik sendatzea azkartzen duenik. Garrantzitsuena laster mugitzea eta ariketak hastea da.

Orkatila immobilizatu behar al dut? Bihurdura gehienetan, ez: mobilizazio goiztiarrak ebidentzia sendoa du alde. Bihurdura larrietan, medikuak immobilizazio labur bat agin dezake.

Orkatila-babesa ala bendaketa? Biek balio dute itzultzeko. Lesioa errepikatzea saihesteko, ebidentziarik sendoena orkatila-babes erdi-zurrunarena da.

Jokatu al dezaket orkatila-babesarekin, oraindik min ematen badit? Ez da ideia ona. Orkatila-babesak berriro bihurritzeko arriskua murrizten du, baina ez du errekuperazioa ordezkatzen. Korrika egitean, jauzi egitean edo norabidez aldatzean min ematen badizu, oraindik ez da garaia.

Saihets al daiteke lehen bihurdura? Arriskua murriztu daiteke, nahiz eta ebidentzia lesioa errepikatzeko kasuan baino lausoagoa den: Schiftanen metaanalisian, aurretik bihurdurarik ez zutenen emaitza aldekoa izan zen, baina ez oso erabakigarria. Ondo berotzea, oreka lantzea eta zure pistarako zapatila egokiak erabiltzea zentzuzkoa da.

Egileari buruz

Ander Lorenzo Calvo, Farmaziako ikaslea Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU). Areto-futbolean jokatzen du maila altuan: hegaleko jokalaria Aurrera Vitoria Futsalen, eta harekin Bigarren B Mailara igo zen; gimnasioan eta igerilekuan ere entrenatzen du. Lehenago futbolean jokatu zuen Irungo Real Unionen, eta erdi-distantziako atleta izan zen Bidasoa Atletiko Taldean, Gipuzkoako eta Euskadiko txapelketetan dominekin. Ebidentzia zientifikoan oinarritutako errekuperazio- eta entrenamendu-gidak idazten ditu.

Gida hau informatzeko da, eta ez du osasun-profesional baten aholkua ordezkatzen.

---

Iturriak

Ikusi zerrenda osoa (15)

• Vuurberg G, et al. Diagnosis, treatment and prevention of ankle sprains: update of an evidence-based clinical guideline. Br J Sports Med. 2018. doi:10.1136/bjsports-2017-098106
• Dubois B, Esculier JF. Soft-tissue injuries simply need PEACE and LOVE. Br J Sports Med. 2019. doi:10.1136/bjsports-2019-101253
• Doherty C, et al. Treatment and prevention of acute and recurrent ankle sprain: an overview of systematic reviews with meta-analysis. Br J Sports Med. 2017. doi:10.1136/bjsports-2016-096178
• van den Bekerom MPJ, et al. What is the evidence for rest, ice, compression, and elevation therapy in the treatment of ankle sprains in adults? J Athl Train. 2012. doi:10.4085/1062-6050-47.4.14
• Beckenkamp PR, et al. Diagnostic accuracy of the Ottawa Ankle and Midfoot Rules: a systematic review with meta-analysis. Br J Sports Med. 2017. doi:10.1136/bjsports-2016-096858
• Petersen W, et al. Treatment of acute ankle ligament injuries: a systematic review. Arch Orthop Trauma Surg. 2013. doi:10.1007/s00402-013-1742-5
• Schiftan GS, et al. The effectiveness of proprioceptive training in preventing ankle sprains in sporting populations: a systematic review and meta-analysis. J Sci Med Sport. 2015. doi:10.1016/j.jsams.2014.04.005
• Bleakley CM, et al. Rehabilitation Exercises Reduce Reinjury Post Ankle Sprain, But the Content and Parameters of an Optimal Exercise Program Have Yet to Be Established: A Systematic Review and Meta-analysis. Arch Phys Med Rehabil. 2019. doi:10.1016/j.apmr.2018.10.005
• Wikstrom EA, et al. Lack of Consensus on Return-to-Sport Criteria Following Lateral Ankle Sprain: A Systematic Review of Expert Opinions. J Sport Rehabil. 2020. doi:10.1123/jsr.2019-0038
• Wagemans J, et al. Time to return to sports in football players recovering from lower limb soft tissue injuries: a systematic review with meta-analysis. BMJ Open Sport Exerc Med. 2026. doi:10.1136/bmjsem-2026-003245
• Villanueva-Guerrero O, et al. Epidemiology of injuries in male under-19 futsal players competing in the highest national league in Spain. Front Sports Act Living. 2026. doi:10.3389/fspor.2026.1830511
• Lopes M, et al. Epidemiology of Injuries in Elite Male Futsal Players. Clin J Sport Med. 2023. doi:10.1097/JSM.0000000000001142
• de Noronha M, et al. Ankle Sprain Has Higher Occurrence During the Latter Parts of Matches: Systematic Review With Meta-Analysis. J Sport Rehabil. 2019. doi:10.1123/jsr.2017-0279
• Gribble PA, et al. Evidence review for the 2016 International Ankle Consortium consensus statement on the prevalence, impact and long-term consequences of lateral ankle sprains. Br J Sports Med. 2016. doi:10.1136/bjsports-2016-096189
• Doherty C, et al. Recovery From a First-Time Lateral Ankle Sprain and the Predictors of Chronic Ankle Instability: A Prospective Cohort Analysis. Am J Sports Med. 2016. doi:10.1177/0363546516628870

PubMed-en aurkitutako ikerketak.