Azkura eta larruazal lehorra igerilekuaren ondoren: zer egiten duen kloroak eta nola zaindu larruazala eta ilea

Joan zuzenean zer egin atalera ↓

Igerilekuaren ondoren larruazalak azkura ematen badizu, ziurrenik lehor edo narritatuta dago. Ur kloratuak eta uretan emandako orduek larruazalaren kanpoko geruza aldatzen dute: ura galtzen du eta sentikorragoa bihurtzen da. Normalean konpontzen da irtetean dutxa labur batekin, gel leun batekin eta krema hidratatzaile batekin. Benetako alergia arraroa da. Erlaitzak edo babak ateratzen badira, edo azkurak hobera egiten ez badu, kontsultatu.

Hemen dituzu: zer egiten dien kloroak larruazalari eta ileari, zergatik ematen dizun azkura, zer dioten ikerketek dermatitis atopikoaz, igeri egin aurretik eta ondoren egiteko errutina erraz bat, krema baten etiketan zer begiratu eta noiz joan farmaziara edo medikuarengana.

Zer egiten dio ur kloratuak larruazalari

Kloroak mikrobioak hiltzen ditu oxidatuz, eta oxidatzeko gaitasun horrek larruazalari ere eragiten dio pixka bat. Horri uretan denbora luzez egotea gehituta, emaitza ura okerrago atxikitzen duen larruazala da.

Larruazalaren hesia

Larruazalaren kanpoko geruza (geruza korneoa) horma baten moduan dabil: koipeek elkarri lotutako zelula lauak, ura ihes egin ez dezan. Hesi hori aldatzen denean, larruazalak ur gehiago galtzen du, lehortu egiten da eta errazago narritatzen da.

Hori da igerilarietan neurtu dena. Elite mailako 58 kirolarirekin egindako ikerketa batean, larruazalaren bidezko ur-galera neurtu zuten (hesiaren funtzionamenduaren adierazle bat) 2 orduko entrenamendu baten aurretik eta ondoren. Igerilarietan besaurrean, ukondoaren tolesean eta eskuaren bizkarrean igo zen, eta 30 minutu geroago ere altua zen oraindik. Futbolarietan eskuaren bizkarrean bakarrik igo zen (Paciência et al., 2021). Egileek ondorioztatu dute igerilekuko inguruneak larruazalaren hesia alda dezakeela.

Kontuz: entrenatu ondoren bertan neurtu zuten, ez hurrengo egunean. Ez dakigu efektuak zenbat irauten duen.

Zenbat kloro behar den

Zure larruazalaren araberakoa da. Japoniako ikerketa batean, dermatitis atopikoa zuten 20 pertsonek eta ez zuten 10ek besaurrea 10 minutuz sartu zuten 40 °C-ko uretan, kloro kantitate desberdinekin. Larruazal atopikoan, ura atxikitzeko gaitasuna 0,5 mg/L-rekin jaitsi zen jada. Larruazal osasuntsuan, 2 mg/L-rekin bakarrik (Seki et al., 2003).

Laburbilduz: ia denek sumatzen dute lehortasun pixka bat maiz igeri egiten badute, baina larruazal atopikoa edo oso lehorra duenak lehenago eta gehiago sumatzen du.

Kloraminak: «kloro-usaina»

Igerilekuko kloroak gainean daramagunarekin erreakzionatzen du: izerdia, gernua, larruazal-hondarrak, kremak. Hortik sortzen dira kloraminak, kloro libreak nitrogenodun substantziekin (amoniakoa edo urea, adibidez) erreakzionatzen duenean sortzen direnak. Horietako bat, trikloramina, erraz lurruntzen da igerileku estalien airera. Igerilekuetako langileetan, airean zenbat eta trikloramina gehiago, orduan eta begi- eta sudur-narritadura gehiago adierazten dute (Wastensson eta Eriksson, 2020).

Denok «kloro-usaina» deitzen diogun usain bizi hori batez ere kloraminen ondorioa da, ez kloro garbiarena (uraren kimikako datu orokorra). Horregatik, usain handia duen igerilekua ez da nahitaez «kloro gehien duena», askotan kloramina gehien pilatzen duena baizik.

Horregatik da garrantzitsua sartu aurretik dutxatzea: igerilekuetako urari buruzko laborategiko ikerketa batek proposatzen du aurretik dutxatzea eta uretan ez txiza egitea, azpiproduktu horiek sortzen dituzten substantziak murrizteko (Liviac et al., 2010).

Zergatik ematen dizu azkura igeri egin ondoren

Ia beti larruazal lehorra edo narritatua da. Baina badira beste kausa batzuk, batzuk arraroak, ezagutzea komeni direnak.

Kausa	Nolakoa izan ohi den	Maiztasuna
Larruazal lehorra	Larruazal tirantea, zakarra, ezkata finekin; azkura gehiago hanketan, besoetan eta bizkarrean, eta neguan	Ohikoena (irizpide praktikoa)
Dermatitis narritatzailea	Gorritasuna eta erresumina igurtzia dagoen edo ura geratzen den guneetan: besapeak, iztaiak, bainujantziaren edo betaurrekoen azpian	Ohikoa asko igeri egiten dutenengan (irizpide praktikoa)
Dermatitis atopikoaren agerraldia	Azkura ematen duten plaka gorriak tolesetan (ukondoak, belaunak, lepoa), aurretik ekzema duen norbaitengan	Pertsona bakoitzaren araberakoa
Urarekiko urtikaria (akuagenikoa)	Erlaitzak (asunak egindakoak bezalako hanturak) busti eta minutu gutxira, edozein urekin	Oso arraroa
Hotzak eragindako urtikaria	Erlaitzak ur hotzean sartzean edo aire hotzera irtetean	Arraroa
Kontaktuzko alergia	Materialaren formako gorritasuna: betaurrekoen markoa, txanoaren ertza	Arraroa (irizpide praktikoa)

Kloroarekiko alergia?

Jende askok «kloroarekiko alergia» deitzen duena lehortasuna edo narritadura izan ohi da, ez alergia (irizpide praktikoa; ez dut kopuruak ematen dituen ikerketarik aurkitu). Narritadura ia edonorengan agertzen da esposizioa handia bada; alergia, berriz, immunitate-sistemaren araberakoa da eta askoz ere arraroagoa da.

Urarekiko eta hotzarekiko urtikaria

Urtikaria akuagenikoa urarekin kontaktuan erlaitzak ateratzen diren urtikaria da, uraren tenperatura edozein dela ere. Berrikuspen sistematiko batean argitaratutako 77 kasu baino ez ziren aurkitu. Ohikoagoa zen emakumeetan (% 61) eta, batez beste, 20 urte inguruan hasten zen (Rujitharanawong et al., 2022). Etxeko dutxarekin ere gertatzen bazaizu, ez da kloroaren kontua.

Hotzak eragindako urtikariak erlaitzak edo hantura eragiten ditu hotzaren eraginpean jartzean. Pertsona batzuengan gorputz osoko erreakzio larria eragiten du (anafilaxia), eta abiarazle ohikoena gorputz osoa ur hotzean sartzea da, adibidez igeri egitean (Bizjak, 2025). Arraroa da, baina gertatu bazaizu, kontsultatu ur hotzean berriro igeri egin aurretik.

Aintziretako «igerilariaren azkura» beste gauza bat da

Azkura aintzira edo urtegi batean bainatu ondoren ateratzen bada, airean edo bainujantziaren barruan zegoen larruazalean pikor gorriekin, «igerilariaren azkura» izan daiteke (zerkarien dermatitisa). Ur naturaletan bizi diren hegaztien parasitoen larbek eragiten dute, eta Europako aintziretan deskribatu da (Soldánová et al., 2013). Ez du zerikusirik kloroarekin, eta ez da gertatzen ondo tratatutako igerileku batean.

Dermatitis atopikoa eta igeriketa: zer dioten ikerketek

Dermatitis atopikoa baduzu, igeri egin dezakezu. Ikerketek ez dute frogatzen igeri egiteak dermatitis atopikoa eragiten duenik, nahiz eta kloroak zure larruazala gehiago lehor dezakeen.

Ikerketa	Zer aurkitu zuen
23 ikerketako metaanalisia, 54.153 pertsona	Ez zen lotura esanguratsurik aurkitu igerilekura joatearen eta dermatitis atopikoaren artean (Wu et al., 2026)
2.192 haur aleman, 6 urtez jarraituak	Ez zen lotura argirik ikusi haurtzaroko igeriketaren eta dermatitis atopikoaren artean (Schoefer et al., 2007)
5-6 urteko 358 haur belgikar	Joera alergikoa zuten haurretan, haurtxo zirela igeri egin izana ekzema gehiagorekin lotu zen (2,72 aldiz) (Chaumont et al., 2012)

Laburpena: biztanleria orokorrean ez dago lotura argirik, baina larruazal atopikoa duenak lehortasun handiagoa eta agerraldiren bat sumatu ditzake. Ikerketa ia guztiak haurretan egin dira; igeri egiten duten helduei buruz oso datu gutxi dago.

Metaanalisiak lotura txiki bat aurkitu zuen igerilekura joatearen eta asmaren artean, batez ere haurretan (Wu et al., 2026). Behaketazkoa da eta ez du kausa frogatzen, baina asma baduzu eta igerileku estalietan okerrera egiten duela sumatzen baduzu, esan zure medikuari.

Praktikan, dermatitis atopikoa baduzu (irizpide praktikoa):

• Dutxa laburra igeri egin aurretik eta ondoren.
• Hidratatzailea gorputz osoan berehala, ez ordu batzuk geroago.
• Agerraldi betean bazaude, larruazala irekita edo oso hanturatuta, galdetu zure medikuari igeri egiten jarraitu aurretik.
• Ekzemarako tratamenduren bat erabiltzen baduzu, galdetu farmazian edo medikuari nola uztartu igerilekuarekin.

Igerilariaren ilea

Kloroak eta urarekiko igurtziak ilea hondatzen dute. Kolore berdea arraroa da, eta ez du kloroak eragiten, kobreak baizik.

Ile lehorra, zakarra eta argiagoa

Japoniako selekzioko 67 igerilaritan, % 61ek ilea deskoloratuta zuen; igerilari ez ziren 54en artean, berriz, inork ez. Mikroskopioan, kutikula (ilea babesten duen kanpoko geruza) desagertuta zegoen. Egileek batez ere urarekiko igurtziari egozten diote, eta, gainera, kloroa kutikula hondatuan barrena sartzen da eta pigmentua degradatzen du (Nanko et al., 2000). Igerilari horietan ohikoak ziren gainazala hondatuta zuten azazkalak ere.

Ile berdea: kobrea da

Ile berdexka kobrea ilean pilatzen delako gertatzen da. Batez ere ile horian edo argian eta jada hondatuta dagoenean gertatzen da (tindagaiagatik, deskolorazioagatik edo eguzkiagatik), eta gaizki mantendutako igerilekuekin lotzen da (Lomelí-Legaspi et al., 2024). Kobrea alga-kontrako produktuetatik edo kobrezko hodietatik etorri ohi da. Arraroa da: igerilekuko uretan kobre argi eta garbi altua zuten 10 kasu baino gutxiago daude argitaratuta (Tomas et al., 2022).

Gertatzen bazaizu, farmazian xanpu espezifikoei buruz orienta zaitzakete. Abisatu igerilekuari ere: uraren arazo bat izan daiteke.

Nola zaindu ilea (irizpide praktikoa)

• Busti iturriko urarekin sartu aurretik. Dagoeneko blai dagoen ileak igerilekuko ur gutxiago xurgatzen du.
• Erabili txanoa. Ez du guztiz eragozten ura sartzea, baina igurtzia eta kontaktua murrizten ditu. Nola aukeratu, igeriketa-txanoaren gidan duzu.
• Garbitu irtetean ur ugarirekin eta xanpu leun batekin.
• Ile-bigungarria erdialdeetan eta puntetan, garbitu ondoren.
• Tindagaia edo metxak badituzu, zaindu gehiago: gehien sufritzen duen ilea da.

Neuk bizi izan dut: igerilekuarekin, ilea oso gaizki geratzen zitzaidan.

Zer egin: errutina igeri egin aurretik eta ondoren

Dutxa aurretik, txanoa eta betaurrekoak barruan, dutxa laburra irtetean, lehortu ukitu txikiekin eta hidratatzailea berehala. Ia dena irizpide praktikoa da, ez baitago igerilarietan errutinak alderatzen dituen saiakuntzarik.

Igeri egin aurretik

1. Dutxatu. Kendu izerdia, desodorantea eta kremak, eta busti ilea. Hori proposatzen dute ikertzaileek kloramina gutxiago sor daitezen (Liviac et al., 2010).
2. Jarri txanoa eta betaurrekoak.
3. Kanpoko igerilekuan, eguzkitako krema iritsi aurretik. Nola aukeratu, kirolerako eguzkitako kremaren gidan duzu.

Igeri egin ondoren

1. Dutxa labur eta epela. Garbitu ondo gorputz osoa eta ilea. Ur oso beroak eta dutxa luzeek gehiago lehortzen dute.
2. Gel leuna, lurrinik gabea, eta behar den lekuan bakarrik: besapeak, iztaiak, oinak. Ez igurtzi belaki zakarrekin.
3. Lehortu ukitu txikiekin, igurtzi gabe. Lehortu ondo oin-behatzen artean: zergatik, eta zergatik eraman txankletak dutxetan, atleta-oinaren gidan duzu.
4. Hidratatzailea lehen minutuetan, larruazala oraindik apur bat heze dagoela. Jarri batez ere hanketan, besoetan eta azkura ematen dizuten guneetan.
5. Ez geratu bainujantzi bustiarekin behar baino denbora gehiago.
6. Ezpainak eta eskuak: ezpainetarako baltsamo bat eta esku-krema bat, pitzatzen bazaizkizu.

Betaurrekoak eta begi gorriak

Ohikoa da begiak gorri edo azkurarekin irtetea. Portugalgo 95 igerilari federaturi egindako inkesta batean, % 51,6k begietako azkura zuen (Ramos et al., 2026). Igerilekuko airera pasatzen diren kloraminek begiak narritatzen dituzte (Wastensson eta Eriksson, 2020).

Praktikan: betaurreko ondo doituak eta irtetean aurpegia ur garbiz garbitzea (irizpide praktikoa). Lausotu egiten bazaizkizu eta azkenean kentzen badituzu, begiratu lausotzen diren igeriketako betaurrekoen gida.

Zer bilatu krema hidratatzaile batean eta gel batean

Krema hidratatzaileak kosmetikoak dira: ez dute sendatzen, baina larruazalari ura atxikitzen laguntzen diote. Ekzema duten pertsonetan, 6.603 parte-hartzaileko 77 saiakuntza bildu zituen Cochrane berrikuspen batek ikusi zuen hidratatzaileek larritasuna murrizten zutela eta agerraldiak horiek gabe zirenen heren batean uzten zituztela. Eta ez zuen froga fidagarririk aurkitu hidratatzaile bat beste bat baino hobea denik (van Zuuren et al., 2017). Hau da: onena egunero jartzen duzuna da.

Berrikuspen horretan, glizerina edo urea zuten kremek larruazala hobetu zuten plazeboarekin alderatuta; urearekin, pertsona gehiagok izan zituzten albo-ondorioak. Ekzemari buruzko ikerketak dira, ez igerilariei buruzkoak.

Etiketan zer begiratu (irizpide praktikoa):

Bilatu	Zergatik
«Emolientea», glizerina, urea, zeramidak, baselina edo olioak	Ura atxikitzen dute edo larruazala leuntzen dute
Lurrinik gabe («fragrance free»)	Lurrinak jada narritatuta dagoen larruazala narrita dezake
Egunero jarriko duzun testura	Gorputz osorako lozioa; krema edo baltsamo trinkoagoa oso lehor dauden guneetarako
Tamaina oneko ontzia	Saio bakoitzaren ondoren erabiliko duzu

Eta gelean edo xanpuan: formula leunak, lurrinik gabeak larruazal sentikorra baduzu, eta apar handirik egiten ez dutenak (irizpide praktikoa). Ureak erresumina ematen badizu larruazal narritatuan, aldatu hura ez duen formula batera.

Zer ez itxaron: krema hidratatzaile batek ez du ekzema aktibo bat tratatzen, ezta urtikaria bat edo infekzio bat ere. Hidratatzea baino zerbait gehiago behar baduzu, galdetu farmazian edo medikuari.

Igeri egiten hasten ari bazara, sartu gela, krema hidratatzailea eta txankletak poltsan, igeri egiten hasteko materialarekin batera, eta egin errutina hasiberrientzako igeriketa-planeko saio bakoitzaren ondoren.

Akats ohikoenak

• Dutxatu gabe irtetea. Kloroa larruazalean eta ilean geratzen da garbitu arte.
• Ur oso beroarekin eta denbora luzez dutxatzea. Are gehiago lehortzen du.
• Eskuoihalarekin edo belaki zakar batekin igurztea. Jada aldatuta dagoen hesia narritatzen du.
• Krema ordu batzuk geroago jartzea. Hobeto dabil dutxaren ondorengo lehen minutuetan.
• Lurrin asko duten gelak eta kremak erabiltzea. Narrita dezakete.
• Hazka egitea. Larruazala irekitzen du eta azkura okertzen du.
• «Kloroarekiko alergia» dela pentsatzea eta igeri egiteari uztea. Ia beti lehortasuna da, eta zainketekin kontrolatzen da.
• Minutu gutxitan ateratzen diren erlaitzei kasurik ez egitea. Ez da larruazal lehorra: kontsultatu.

Noiz kontsultatu

Kontsultatu azkurak zainketa onekin 2 aste inguruan hobera egiten ez badu, erlaitzak edo babak ateratzen badira, edo ekzema batek okerrera egiten badu. Alarma-zantzurik gabeko kasu arin batean, lehen urratsa farmazialaria izan daiteke.

• Larrialdiak (112): igeri egitean edo uretatik irtetean erlaitzak gorputz osoan badituzu, ezpainen, mihiaren edo betazalen hanturarekin, arnasteko zailtasunarekin, zorabioarekin edo konorte-galerarekin. Erreakzio larria izan daiteke, hotzak eragindako urtikariak batzuetan ematen duena bezalakoa (Bizjak, 2025). Irten uretatik eta eskatu laguntza.
• Familia-medikua edo alergologoa: bustitzen zaren edo ur hotzean sartzen zaren bakoitzean erlaitzak ateratzen bazaizkizu, berez joaten badira ere.
• Familia-medikua edo dermatologoa: azkurak 2 aste inguruko zainketekin hobera egiten ez badu (irizpide praktikoa), babak ateratzen badira, larruazalak jariatzen badu, min ematen badu edo zaragar horixkak baditu, edo zure dermatitis atopikoak okerrera egin badu igeri egiten hasi zarenetik.
• Farmazia: larruazal lehorra edo narritadura arina bada eta zer krema erabili edo hidratatzea baino zerbait gehiago behar duzun jakiteko orientazioa nahi baduzu.
• Medikua, itxaron gabe: betaurrekoen ondoren betazalak puztuta badituzu, begietako mina, ikusmen lausoa edo gorritasuna ordu batzuetan joaten ez bada (irizpide praktikoa).
• Aintzira edo urtegi batean bainatu bazara eta azkura handia ematen duten pikorrak ateratzen bazaizkizu, esan medikuari: igerilariaren azkura izan daiteke.

Lotutako mitoa: «Kloroak ilea berde jartzen du». Mito honi eta beste batzuei buruz ikerketek diotena, Zer dio ebidentziak orrian.

Ohiko galderak

Zergatik ematen dit azkura larruazalak igerilekuaren ondoren? Ia beti lehortu edo narritatu egiten delako: kloroak eta uretan egoteak larruazalaren hesia aldatzen dute eta ur gehiago galtzen du. Irtetean dutxa laburra eta hidratatzailea nahikoak izan ohi dira.

Izan daiteke kloroarekiko alergia? Ohikoena narritadura edo lehortasuna da, ez alergia. Erlaitzak minutu gutxitan ateratzen bazaizkizu, edo etxeko urarekin edo ur hotzarekin ere gertatzen bazaizu, kontsultatu: urtikaria bat izan daiteke.

Igeri egin dezaket dermatitis atopikoa badut? Bai. Ikerketek ez dute frogatzen igeri egiteak dermatitis atopikoa eragiten duenik, nahiz eta zure larruazala gehiago lehor daitekeen. Dutxatu aurretik eta ondoren, eta hidratatu berehala. Agerraldi betean bazaude, galdetu zure medikuari.

Zer krema jarri igeri egin ondoren? Hidratatzaile sinple bat, lurrinik gabea, egunero jarriko duzuna. Ekzema duten pertsonetan ez dago frogarik bat bestea baino hobea denik. Etiketan glizerina edo urea agertzea seinale ona da.

Zergatik jartzen zait ilea berde igerilekuan? Uraren kobreagatik, ez kloroagatik. Batez ere ile argi eta hondatuan gertatzen da. Arraroa da: abisatu igerilekuari eta galdetu farmazian.

Balio du ezertarako igeri egin aurretik dutxatzeak? Bai: kloroarekin erreakzionatu eta kloraminak sortzen dituzten izerdia eta kremak kentzen dituzu, usaina eta narritadura ematen dituzten horiek. Eta ile bustiak igerilekuko ur gutxiago xurgatzen du (irizpide praktikoa).

Egileari buruz

Ander Lorenzo Calvo, Farmaziako ikaslea Euskal Herriko Unibertsitatean (UPV/EHU). Areto-futbolean jokatzen du maila altuan: hegaleko jokalaria Aurrera Vitoria Futsalen, eta harekin Bigarren B Mailara igo zen; gimnasioan eta igerilekuan ere entrenatzen du. Lehenago futbolean jokatu zuen Irungo Real Unionen, eta erdi-distantziako atleta izan zen Bidasoa Atletiko Taldean, Gipuzkoako eta Euskadiko txapelketetan dominekin. Ebidentzia zientifikoan oinarritutako errekuperazio- eta entrenamendu-gidak idazten ditu.

Gida hau informatzeko da, eta ez du osasun-profesional baten aholkua ordezkatzen.

---

Iturriak

Ikusi zerrenda osoa (15)

• Paciência I, et al. Effects of Exercise on the Skin Epithelial Barrier of Young Elite Athletes-Swimming Comparatively to Non-Water Sports Training Session. Int J Environ Res Public Health. 2021. doi:10.3390/ijerph18020653
• Seki T, et al. Free residual chlorine in bathing water reduces the water-holding capacity of the stratum corneum in atopic skin. J Dermatol. 2003. doi:10.1111/j.1346-8138.2003.tb00371.x
• Wastensson G, Eriksson K. Inorganic chloramines: a critical review of the toxicological and epidemiological evidence as a basis for occupational exposure limit setting. Crit Rev Toxicol. 2020. doi:10.1080/10408444.2020.1744514
• Liviac D, et al. Genotoxicity of water concentrates from recreational pools after various disinfection methods. Environ Sci Technol. 2010. doi:10.1021/es903593w
• Rujitharanawong C, et al. A Systematic Review of Aquagenic Urticaria-Subgroups and Treatment Options. J Allergy Clin Immunol Pract. 2022. doi:10.1016/j.jaip.2022.04.033
• Bizjak M. Cold Urticaria: From Wheals to Anaphylaxis. Allergy Asthma Immunol Res. 2025. doi:10.4168/aair.2025.17.5.547
• Soldánová M, et al. Swimmer's itch: etiology, impact, and risk factors in Europe. Trends Parasitol. 2013. doi:10.1016/j.pt.2012.12.002
• Wu Q, et al. Association between swimming pool attendance and allergic diseases: An updated systematic review and meta-analysis. Regul Toxicol Pharmacol. 2026. doi:10.1016/j.yrtph.2026.106061
• Schoefer Y, et al. Health risks of early swimming pool attendance. Int J Hyg Environ Health. 2007. doi:10.1016/j.ijheh.2007.08.001
• Chaumont A, et al. Interactions between domestic water hardness, infant swimming and atopy in the development of childhood eczema. Environ Res. 2012. doi:10.1016/j.envres.2012.04.013
• Nanko H, et al. Hair-discoloration of Japanese elite swimmers. J Dermatol. 2000. doi:10.1111/j.1346-8138.2000.tb02243.x
• Lomelí-Legaspi E, et al. The Greening of Hair: A Unique Case of Chlorotrichosis and Its Management. Skin Appendage Disord. 2024. doi:10.1159/000539438
• Tomas X, et al. Pseudo Green Hair. Int J Trichology. 2022. doi:10.4103/ijt.ijt_134_20
• Ramos M, et al. Allergy-compatible symptoms among federated swimmers in Portugal: a cross-sectional study using the AQUA® questionnaire. Front Public Health. 2026. doi:10.3389/fpubh.2025.1731628
• van Zuuren EJ, et al. Emollients and moisturisers for eczema. Cochrane Database Syst Rev. 2017. doi:10.1002/14651858.CD012119.pub2